We lopen een koffietentje binnen. Bij binnenkomst ruik je meteen de geur van koffie en chocolade. Hier verkopen ze namelijk ook heerlijke bonbonnetjes. We gaan aan een tafeltje tegen de muur aan zitten. Er zijn meerdere tafels bezet. Twee studenten die druk aan het praten zijn, een oudere man die geniet van zijn koffie, en een echtpaar dat aan de grote tafel zitten te lezen. Op de achtergrond is een muziekje te horen. De zaak is verlicht met verlichting in het plafond en elk tafeltje heeft zijn eigen lampje.

Wij gaan zitten en doen onze bestelling. Gezellig even lekker met z’n tweeën eruit, even bijpraten.
Maar al snel merk ik dat mijn partner zijn aandacht er niet bij kan houden. Ik vraag wat er is. “Hoor jij dat gezoem ook?” vraagt hij. Nee, ik hoor dat gezoem niet. Ik hoor wel het luide gesis van het grote koffie apparaat waar de latte machiato wordt gemaakt, maar geen gezoem.

Onze koffie en thee arriveren, en we hebben beiden een stuk gebak besteld. Gewoon omdat we er zin in hebben. We praten verder. Mijn partner wordt steeds onrustiger. Hij kijkt eens achterom naar de twee studenten die in een druk gesprek zitten, hij kijkt eens omhoog naar de lampen aan het plafond. Plots zegt hij “nou die muziek mag van mij ook wel uit.” We drinken snel onze koffie en thee op, happen het laatste stukje gebak weg. We gaan betalen. Teveel prikkels op dit moment.


Sensorische over- en ondergevoeligheid*
Waar ik in de ruimte zit en ook allerlei prikkels binnenkrijg, lukt het mij om die prikkels te filteren. Zo hoor ik dus niet het zachte gezoem van de verlichting in het plafond. En dat die jongens zo aan het praten zijn, ja ik hoor het natuurlijk wel, maar ik laat het niet binnenkomen. Ik richt mijn aandacht er niet op omdat het niet mijn gesprek is. En ach, het muziekje vond ik wel lekker.

"Voor de mensen met ASS treedt er echter geen gewenning op; het geluid (of de geur) blijft storend."

Echter bij mijn partner komt alles even hard binnen. Voor mensen met ASS** komen prikkels ongefilterd binnen. Het betekend dat ze prikkels niet gemakkelijk kunnen dempen, door bijvoorbeeld de aandacht ergens anders op te richten. Mensen zonder ASS hoor je wel eens zeggen: oh dat geluid van die vaatwasser die hoor ik na een tijdje gewoon niet meer. Er ontstaat een soort gewenning. Voor de mensen met ASS treedt er echter geen gewenning op; het geluid (of de geur) blijft storend. En omdat het hen niet lukt prikkels te dempen of te negeren, raken zij sneller overbelast.

Wij hadden beide een drukke week gehad en de bedoeling was om even lekker bij te komen in ons favoriete koffietentje. Even ontstressen zoals we dat dan noemen. Door de drukke week was mijn partner eigenlijk al overbelast, wat er dus voor zorgde dat hij daardoor (nog) meer last had van de prikkels die bij hem binnenkwamen. Ik weet nog van de periode dat ik in een burn-out zat. Op dat moment lukte het mij niet om gewoon een simpele boodschap te halen. De supermarkt was gewoon teveel, al dat licht, al die mensen, ik kon het gewoon niet aan. Mijn brein was overbelast door de burn-out en kon dus alle prikkels die op mij af kwamen niet verwerken.

Naast overgevoeligheid voor prikkels komt het ook voor dat de ASS ondergevoelig is voor bepaalde prikkels. Dit kan net zo goed voor problemen zorgen. In dit geval komen de prikkels dan juist niet binnen, waardoor de persoon essentiële informatie (zoals signalen van ziekte) mist en daar dus niet op kan reageren.


Soorten prikkels*
Dagelijks krijgen wij een stroom van informatieprikkels binnen via onze zintuigen. En zoals ik al vaker heb gezegd “heb je iemand ontmoet met autisme, heb je iemand ontmoet met autisme”. Het is hierbij ook weer dat het per ASS verschilt waar ze wel of geen of in meer of mindere mate last van hebben.

Voor elke zintuig geef ik een voorbeeld
Zicht:  Zodra wij naar buiten gaan heeft mijn partner een baseball cap op zijn hoofd en negen van de tien keer heeft hij ook zijn zonnebril op. Op het werk heeft hij ook graag altijd de luxaflex naar beneden. Denk aan deze tijd maar eens aan die versierde winkelstraten. Leuk al die kerstverlichting, sommige ook nog knipperend, maar voor de ASS is dit te veel informatie die verwerkt moet worden.

Geluid: Dat voorbeeld las je al in het begin van dit stuk: het zoemen van de verlichting in het plafond. Ik hoor het niet, mijn partner des te harder. Bij de ASS komen alle geluiden even hard binnen en dus is het lastiger voor hen om zich te concentreren. Op het werk bijvoorbeeld waar de trend is dat we allemaal in die ‘mooie fijne open’ werktuinen werken. Voor de ASS is dit een ramp. De ene collega zit aan de telefoon, de andere is druk aan het typen op zijn toetsenbord en op de achtergrond is de printer een bestand van 50 pagina’s aan het printen. En ook al staat de printer in een andere ruimte, de ASS hoort het.
[Eigen foto]
Weet jij wat autisme is? - deel 4 - Prikkelverwerking
Met warme groet,

Astrid














_____________________

> Eerdere blogs



[foto: whoalice-moore, van pixabay]
De ASS die ondergevoelig is voor geluid hoort echter niet wanneer de deurbel gaat wanneer hij geconcentreerd met iets bezig is. Het geluid lijkt gewoon niet bij hem binnen te komen.

"Gatver ben je die stinksoep weer aan het maken."

Reuk: Het gaat dan vaak om chemische geuren, zoals van parfums en deodorant, en om de lichaamsgeuren van andere mensen. Maar het kunnen natuurlijk ook hele andere geuren zijn. Ik maak graag courgette soep. Naar mijn idee zit daar geen sterke geur aan. Mijn partner roept meteen ‘gatver ben je die stinksoep weer aan het maken!’

De ondergevoelige ASS ruikt bijvoorbeeld zijn eigen lichaamsgeur niet en heeft daarom geen enkele reden om te gaan douchen. Maar de scherpe neus kan ook een mooie kwaliteit zijn. Er zijn mensen met ASS die kunnen ruiken wanneer iemand koorts of zelfs suikerziekte heeft, een handige eigenschap wanneer je een baan in de gezondheidszorg hebt.

Aanraking: Bij ons thuis worden de labeltjes bij nieuwe kleding direct uit de kleding geknipt. En sinds een tijdje heeft mijn partner naadloze sokken ontdekt, van die sportsokken. Er zijn ook ASS die fysieke aanraking heel lastig vinden. Zo zal de ASS, als het kan, die hele volle bus vermijden en de volgende pakken zodat mensen niet tegen hem aan staan. De ervaring met mensen met ASS is dat de gevoeligheid voor aanrakingen toeneemt naarmate zij meer spanning voelen of overbelast zijn. Het kan dus een teken zijn dat het niet zo goed gaat en dat het verstandig is te kijken wat de oorzaak is om dit aan te pakken.

Smaak en textuur: ‘Het klopt gewoon niet bij een tomaat. Van buiten hard en dan heel zacht van binnen. Ik kan daar niets mee.” Mijn partner eet dus geen tomaat. Er kan dus ook overgevoeligheid zijn voor smaak en textuur bij ASS. Deze overgevoeligheid neemt vaak wel af naarmate men ouder wordt. Ze leren dan toch bepaalde dingen eten. En iedereen heeft wel bepaalde smaken of texturen die ze niet prettig vinden. Bij overgevoeligheid zorgt dit voor een belemmering in het dagelijks leven waar men bijvoorbeeld (vrijwel) niet buitenshuis kan eten, of zelf te weinig van bepaalde voedingsstoffen binnenkrijgt.


Wat gebeurd er in het brein*
Ons brein heeft een mechanisme om de prikkels die van buiten en van binnen binnenkomen te verwerken. De informatie wordt verwerkt en doorgezet naar verschillende bestemmingen: je bewustzijn, je onbewuste, je geheugen en je motorisch centrum. Er is een soort poort in ons brein, de thalamus genoemd, die beslist welke informatie belangrijk is voor je bewustzijn en welke informatie uit je bewustzijn kan worden weggehouden. De belangrijke informatie geeft hij door aan de frontaalkwab, daar zit je bewustzijn. De thalamus houdt ook informatie tegen om ervoor te zorgen dat er geen overprikkeling plaatsvindt. Bij de ASS kan de thalamuspoort teveel informatie doorlaten. Hij heeft dan last van prikkels waarvan hij zich niet bewust zou moeten zijn. Bijvoorbeeld continue die kleding labels voelen. Het brein geeft continue een signaal af, dit leidt af voor de ASS en het maakt dat de ASS minder ruimte in zijn hoofd heeft om zich met andere dingen bezig te houden.


Hoe te reageren?
In de maatschappij van vandaag worden de prikkels alleen maar meer en meer. Denk maar eens aan alle schermen die we in huis hebben, de wegen worden drukker, de steden worden drukker, meer kinderen in één klas, grote kantoortuinen op het werk, ga zo maar door. Hoe kan de ASS dan omgaan met al die prikkels? En wat kan de omgeving doen?

Ik denk dat het belangrijk is om te begrijpen wat de prikkels met de ASS kan doen, weten over welke prikkels we het hebben en het is aan de ASS ook om te communiceren naar zijn omgeving waar hij last van heeft. Jij hebt dit stuk tot dit punt gelezen dus jij weet nu meer over hoe het werkt bij ASS. Super, want dat betekent dat jij het ook weer aan andere mensen kunt vertellen.
Daarnaast is het belangrijk om te kijken wat de ASS kan doen om met de prikkels om te gaan zoals een koptelefoon die omgevingsgeluid dempt of zelfs weghaalt, op te zetten; de zonnebril opzetten of inderdaad de sokken zonder naden kopen.

Maar de omgeving kan er zeker ook rekening mee houden. Op het moment dat je weet van je partner, je kind, je vriend, je medewerker of collega dat zij op het spectrum zitten en zij geven bepaalde overprikkeling aan, kijk dan wat jij kan doen om daar rekening mee te houden.
In plaats van de ASS ongevraagd aan te raken, wacht je tot hij zelf het initiatief neemt voor een knuffel. Een medewerker die zich niet kan concentreren in die kantoortuin, zorg er dan voor dat er voor hem een prikkelarme werkomgeving is waar hij naar toe kan. En jij vind het wellicht jammer dat je collega nooit meegaat naar de kantine in de pauze, maar dat hij altijd alleen een rondje gaat lopen. Bedenk dan dat zo’n kantine heel veel prikkels geeft en dat de wandeling buiten hem tijd geeft om de prikkels van de ochtend te verwerken.

Het gaat om begrip en erkenning.
Wat kan jij doen om de ASS te helpen minder overprikkeld te raken?


Volgende keer
In de volgende aflevering van “Weet jij wat autisme is” zal ik ingaan op sociale situaties.
Heb je de vorige afleveringen gemist? Geen probleem je kunt de artikelen teruglezen op mijn website.


---

Bronnen/verwijzingen/definities:
*Autismespectrum stoornissen bij volwassenen, Annelies Spek, 5de druk, 2018, Hogrefe Uitgevers Amsterdam  en Dit is autisme, Colette de Bruin, 2de druk, 2018, Graviant Educatieve Uitgaven, Doetinchem
** Autisme Spectrum Stoornis - ASS